PGS.TS. Nguyễn Bá Minh

                                                                           Trường Đại học Vinh

1. Vấn đề đào tạo nghiệp vụ sư phạm ở các trường đại học hiện nay    

            Đào tạo nghiệp vụ sư phạm vốn được xem là một đặc thù, là cái để phân biệt các trường ĐHSP với các trường đại học khác. Trong mấy chục năm qua, hệ thống các trường đại học sư phạm đã rất quan tâm đến công tác rèn luyện nghiệp vụ sư phạm cho sinh viên và đã đào tạo được đội ngũ giáo viên đáp ứng yêu cầu của nhà trường phổ thông trong những giai đoạn lịch sử nhất định. Tuy nhiên, trong bối cảnh phát triển hiện nay công tác đào tạo nghề sư phạm cho sinh viên xuất hiện nhiều vấn đề cần nghiên cứu điều chỉnh, trong đó có hai vấn đề nổi bật

            - Thứ nhất là sự xuất hiện nhiều cơ sở giáo dục đại học đào tạo giáo viên với những mô hình khác nhau và tình trạng thiếu vắng quy trình chuẩn rèn luyện nghiệp vụ sư phạm cho sinh viên.

Hiện nay bên cạnh các trường đại học đào tạo giáo viên theo mô hình truyền thống, còncó nhiều cơ sở đào tạo theo mô hình hoàn toàn khác. Sự nảy sinh những mô hình đào tạogiáo viên này có thể do nhiều lý do khác nhau. Có thể mô hình cũ đã lạc hậu cần đi tìmmô hình mới có hiệu quả hơn; cũng có thể một số cơ sở đào tạo không phải trường sưphạm muốn có thêm một đầu ra cho sinh viên của mình nên sau khi sinh viên tốt nghiệpđã gắn cho họ một số kiến thức nghiệp vụ sư phạm để có thể làm giáo viên khi cần (Nộidung và mức độ sư phạm của các chứng chỉ sư phạm rất khác nhau). Như vậy, lực lượnggiáo viên cung cấp cho các cơ sở giáo dục ngày càng đa dạng và rất nhiều cung bậc. Cónhững giáo viên được rèn luyện nghiệp vụ sư phạm suốt 4 năm với định hướng làm giáoviên ngay từ đầu khi bước vào trường sư phạm. Nhưng cũng có những “giáo viên bất đắcdĩ” vì không xin được việc làm, đành học lấy “chứng chỉ” sư phạm để xin đi dạy. Khó cóthể chắc chắn về sự đồng nhất trong tay nghề của những giáo viên này.

Việc đào tạo nghề cho giáo sinh sư phạm ở nhiều cơ sở (Đặc biệt là những cơ sở mới"vươn vai" từ trung cấp sư phạm và cao đẳng sư phạm lên đại học; Những trường đại họctrước đây không đào tạo sư phạm nhưng nay cũng chuyển sang đào tạo giáo viên) vẫnchủ yếu theo kiểu kinh nghiệm chủ nghĩa, chưa có được một qui trình rèn luyện nghềđược xây dựng trên cơ sở khoa học để có thể đảm bảo hình thành một cách chắc chắn kĩnăng nghề cho giáo sinh ở mức độ tối thiểu.

            - Thứ hai, trường sư phạm có một quá trình đào tạo tương đối khép kín về nhiềumặt so với thực tiễn phổ thông. Đặc biệt là nội dung và phương pháp dạy nghề ít gắn với thực tiễn, một số thầy dạy nghề chưa phải là những người thực sự có tay nghề. Chưa có sự tham gia thực sự của những người có tay nghề giỏi ở phổ thông vào quá trình đào tạo nghiệp vụ cho sinh viên sư phạm. Đây là một nhược điểm quan trọng trong quá trình đào tạo nghề sư phạm so với những nghề khác mà tiêu biểu là nghề y,  ở đó quá trình đào tạo luôn gắn liền với nhà xưởng, bệnh viện. Chính điều này làm cho kết quả đào tạo nghề của các trường sư phạm chưa đáp ứng những yêu cầu của thực tiễn đổi mới giáo dục phổ thông. Mặt khác, trong quá trình dạy nghề sư phạm, nhiều khi chưa tạo được mối liên kết tất yếu giữa kiến thức khoa học cơ bản với kiến thức khoa học nghiệp vụ và giữa kiến thức nghề với kĩ năng nghề. Vì vậy, việc sinh viên sư phạm mới ra trường bỡ ngỡ với các nội dung và hình thức hoạt động của trường phổ thông là một hiện tượng khá phổ biến. Để thực hiện các nhiệm vụ của người giáo viên, để đáp ứng đòi hỏi của hoạt động sư phạm ở trường phổ thông, họ phải học lại nhiều điều.

            Phải nói rằng, dạy học là một nghề. Dù được đào tạo theo mô hình nào thì người giáo viên cũng phải đáp ứng được một số yêu cầu chung nhất định, đó là Chuẩn nghiệp vụ sư phạm. Vì thế, cơ sở đào tạo cần chú trọng nghiên cứu xây dựng quy trình và tổ chức rèn luyện tay nghề cho sinh viên.

2. Đào tạo nghiệp vụ sư phạm cho SV ở Trường Đại học vinh

Trường Đại học Vinh vốn là một trường đại học sư phạm và hiện nay chúng tôi vẫn xác định thế mạnh của Đại học Vinh là ở lĩnh vực đào tạo giáo viên. Qua hơn nửa thế kỷ thực hiện sứ mệnh đào tạo giáo viên đội ngũ giảng viên, cán bộ nghiên cứu khoa học của Trường đã dồn nhiều công sức, tâm trí để phát triển quy trình rèn luyện nghiệp vụ cho sinh viên.

Theo mô hình truyền thống thì sinh viên sư phạm sẽ được học các môn tâm lý học, giáo dục học....lý luận dạy học và PPDH ở từng môn học cụ thể; Sinh viên được đi kiến tập sư phạm trong 2 tuần ở các trường phổ thông (có nhiệm vụ cụ thể cho từng buổi làm việc và có giảng viên phối hợp với trường PT tổ chức chỉ đạo); Sinh viên thực hiện việc tập giảng (mượn SV làm học sinh) tại trường ĐH với sự giám sát, góp ý của giảng viên và của nhóm SV; Hàng năm SV thực hiện tháng RLNVSP với nhiều hoạt động đa dạng:

- Tham dự hội thi NVSP ở cấp khoa và cấp trường để giao lưu học hỏi về: kiếnthức sư phạm; chế độ chính sách của ngành, biết xử lý các tình huống sư phạm; giao tiếpvà ứng xử sư phạm....

- Rèn luyện tổ chức các hoạt động ngoài giờ lên lớp.

- Tập soạn giáo án; viết bảng, thi giảng…

- Tổ chức dạy mẫu cho sinh viên dự giờ; làm đồ dùng dạy học; thí nghiệm; hướngdẫn sinh viên biết vận dụng các phương pháp dạy học mới …

Vào học kỳ 1 năm thứ 4 sinh viên được gửi xuống các trường vệ tinh theo hình thứcgửi thẳng để thực hiện 8 tuần thực tập sư phạm. Trường ĐH Vinh giao cho trường PTcó sinh viên thực tập nhiệm vụ chỉ đạo, hướng dẫn và đánh giá kết quả thực tập giáodục, thực tập giảng dạy và nghiên cứu thực tế ở địa phương dưới sự chỉ đạo, kiểm tracủa ban chỉ đạo thực tập sư phạm của trường ĐH Vinh. Trường đã phối hợp rất tốt vớicác cơ sở GD-ĐT của các tỉnh Bắc miền trung để xác định và xây dựng hệ thống cáctrường trung học phổ thông có cơ sở vật chất tốt, có đội ngũ giáo viên giỏi hướng dẫnsinh viên thực tập sư phạm.

Từ năm 2000 dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn chúng tôi thấy rằngmô hình truyền thống đào tạo tay nghề cho giáo viên sư phạm bộc lộ một số vấn đề như đã nêu ở trên và cần có sự điều chỉnh đổi mới. Chúng tôi đã quyết định triển khai thí điểm quy trình rèn luyện kỹ năng nghề cho SVSP ngành GDTH và GDMN theo mô hình"Rèn luyện nghiệp vụ sư phạm thường xuyên" nhằm gắn kết quá trình đào tạo nghề choSVSP với thực tế giáo dục phổ thông, giống như trường y đào tạo bác sỹ gắn với bệnhviện. Trong hơn 10 năm qua chúng tôi đã tích cực nghiên cứu xây dựng nội dung, quytrình rèn luyện: Huy động 2 đề tài cấp bộ trọng điểm và nhiều đề tài cấp Bộ, cấp trường,huy động đóng góp của đội ngũ giáo viên cốt cán ở các trường PT với quyết tâm xâydựng được nội dung, quy trình chuẩn đảm bảo hình thành một cách chắc chắn những kỹnăng sư phạm cần thiết cho người giáo viên.

Qui trình rèn luyện kỹ năng nghề nghiệp cho sinh viên (SV) bao gồm hai giaiđoạn tương ứng với hai mô đun:  Mô đun rèn luyện nghiệp vụ sư phạm thường xuyên(RLNVSPTX) và mô đun thực tập sư phạm cuối khóa (TTSP).

Mô đun RLNVSPTX gồm 4 tiểu mô đun nhỏ được triển khai trong 4 học kỳ, bắtđầu từ học kỳ 2 của năm thứ nhất (Mô đun này thay thế cho chương trình kiến tập sưphạm). Mỗi tiểu mô đun được thiết kế với những mục đích yêu cầu, nhiệm vụ và chỉ dẫn thực hiện nhiệm vụ một cách chi tiết, cuối tiểu mô đun là hướng dẫn đánh giá đảm bảo để sinh viên có thể tự rèn luyện. Ngoài tài liệu dành cho SV còn có tài liệu dành cho giáo viên hướng dẫn ở trường PT. Để thực hiện 1 tiểu mô đun SV phải xuống trường PT 10 buổi trong 1 học kỳ(Mỗi tuần 1-2 buổi). Các em sẽ được chia thành các nhóm: Mỗi nhóm lớn gồm 20-25 SV sẽ xuống thực hành ở 1 trường vệ tinh, các trường PT sẽ phân công SV ra các nhóm nhỏ theo kế hoạch.

            Mô đun thực tập sư phạm gồm tiểu mô đun thực tập giáo dục và tiểu mô đun thực tập giảng dạy và được tiến hành trong 8 tuần tại trường PT. Mỗi tiểu mô đun được thiết kế cụ thể: mục tiêu, nội dung TTSP, cách thức và các bước tiến hành TTSP, tiêu chí đánh giá kết quả.

Sau hơn 10 năm nghiên cứu phát triển và triển khai chúng tôi thấy mô hình này cónhiều ưu điểm trong đó có 2 ưu điểm nổi bật:

- Định hướng nghề nghiệp rất rõ ràng: Ngay từ học kỳ 2 năm thứ nhất sinh viênđã đến làm việc ở trường PT nên các em đã phải suy nghĩ về những công việc của ngườigiáo viên mà họ phải thực hiện trong tương lai, trăn trở với vấn đề mà nhà trường phổthông đang gặp phải.

- Tạo được sự gắn kết giữa đào tạo giáo viên với thực tiễn giáo dục phổ thông: Thông qua việc đánh giá sinh viên của các trường phổ thông trường đại học có thể có được thông tin phản hồi để điều chỉnh chương trình đào tạo. Sinh viên ra trường không bỡ ngỡ với công việc của người giáo viên bởi các em đã được hoạt động thường xuyên trong điều kiện nhà trường phổ thông và các em đã có những kỹ năng sư phạm cơ bản.

Một số kiến nghị

1. Kiến nghị đối với Trường ĐH Vinh

Mặc dù hiệu quả đào tạo của mô hình RLNVSPTX hiện nay là rất tốt, nhưng theo chúng tôi để nâng cao hơn nữa chất lượng đào tạo nghề cho SV sư phạm theo mô hình này chúng ta cần tiếp tục làm tốt một số việc. Sau đây là một số kiến nghị đối với Trường Đại học Vinh:

- Cần nghiên cứu để áp dụng mô hình này cho việc xây dựng nội dung quy trình rèn luyện nghề cho các ngành đào tạo giáo viên THCS và THPT.

- Phối hợp với các phòng GD&ĐT và sở GD&ĐT để phát triển mạng lưới trường vệ tinh thực hành NVSP đảm bảo chất lượng.

- Quy hoạch xây dựng đội ngũ giáo viên hướng dẫn NVSP ở các trường vệ tinh: Lựa chọn những giáo viên phổ thông có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm tốt, có ý thức, tinh thần trách nhiệm cao và bồi dưỡng huấn luyện đội ngũ này thành đội ngũ giáo viên hướng dẫn NVSP ở các trường vệ tinh.

- Lập kế hoạch hỗ trợ xây dựng những phòng học chất lượng cao ở các trường vệ tinh để phục vụ công tác thực hành của sinh viên.

- Có chế độ, kinh phí bồi dưỡng phù hợp, thích đáng đối với đội ngũ giáo viên hướng dẫn, chỉ đạo của trường vệ tinh thực hành.

2. Kiến nghị đối với Bộ GD&ĐT

- Hỗ trợ các trường đại học có đào tạo giáo viên phát triển trường thực hành.

- Hỗ trợ các trường đại học đầu tư phát triển hệ thống trường vệ tinh thực hành sư phạm.

- Bộ cần xem xét lại mạng lưới các trường đại học có đào tạo giáo viên và cần có cơ chế giám sát việc bồi dưỡng và cấp chứng chỉ NVSP sư phạm.

- Cần xây dựng bộ tiêu chí và cơ chế giám sát chất lượng đào tạo NVSP nói riêng, chất lượng đào tạo giáo viên nói chung của các trường đại học.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. DA phát triển GV THPT&TCCN, Đổi mới chương trình đào tạo giáo viên THPT theo hệ thống tín chỉ.

2. Trường Đại học Vinh, Chương trình RLNVSPTX ngành GDTH, 2010.

3. Trường Đại học Vinh, Chương trình RLNVSPTX ngành GDMN, 2010.

4. Trường Đại học Vinh, Chương trình TTSP ngành GDTH, 2010.

5. Trường Đại học Vinh, Chương trình TTSP  ngành GDMN, 2010.

6. Nguyễn Thị Mỹ Trinh, Nội dung, Đổi mới nội dung quy trình RLNVSPTX cho SV ngành GDMN, Đề tài cấp Bộ 2008

7. Phan Quốc Lâm, Nội dung, quy trình RLNVSPTX cho sinh viên ngành GDTH, Đề tài cấp Bộ trọng điểm năm 2006.